Người dân có thể được hỗ trợ khoản khám chữa bệnh ngoài bảo hiểm y tế, học phí ngành trọng điểm, học bổng tài năng và ưu tiên tái định cư tại chỗ khi cải tạo đô thị.
Luật Phát triển đô thị, được Quốc hội thông qua tại kỳ họp không thường lệ và có hiệu lực từ ngày 1/10/2026, trao cho các đô thị đặc biệt thêm quyền ban hành chính sách riêng về nhà ở, giáo dục, y tế và phúc lợi xã hội.
Điểm mới đáng chú ý là địa phương có thể mở rộng đối tượng, nâng mức hỗ trợ cao hơn chính sách chung, phù hợp khả năng ngân sách và nhu cầu của người dân. Các chính sách tập trung vào những vấn đề thiết thực như chỗ ở sau giải phóng mặt bằng, chi phí khám chữa bệnh, học phí, chăm sóc người cao tuổi và an toàn thực phẩm.
Các chính sách tại Luật Phát triển đô thị được thiết kế áp dụng cho TP HCM và các thành phố được công nhận là đô thị đặc biệt. Hiện Hà Nội và TP HCM là hai đô thị đặc biệt của cả nước, song Hà Nội thực hiện theo Luật Thủ đô. Các đô thị khi được công nhận là đặc biệt trong tương lai sẽ được áp dụng cơ chế này.
Ưu tiên người dân ở lại nơi cải tạo
Khi cải tạo, chỉnh trang hoặc tái thiết khu đô thị cũ, người dân được ưu tiên tái định cư tại chỗ. Nơi ở mới phải có điều kiện sống ít nhất bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, đồng thời bảo đảm hạ tầng, tiện ích và khả năng duy trì sinh kế.
Chính sách hỗ trợ không chỉ hướng đến người có nhà, đất bị thu hồi. Người thuê nhà, lao động phi chính thức, hộ kinh doanh nhỏ, người cao tuổi, người khuyết tật và những người có sinh kế gắn với địa bàn cũ cũng được tính đến khi xây dựng phương án cải tạo.
Điều này nhằm hạn chế tình trạng người dân có chỗ ở mới nhưng mất việc làm, nguồn thu hoặc phải chuyển đến nơi xa trường học, bệnh viện và các dịch vụ quen thuộc.
Địa phương được chủ động phát triển nhà ở xã hội, nhà tái định cư, nhà lưu trú và nhà cho thuê theo nhu cầu thực tế. Các loại hình nhà ở có thể được chuyển đổi linh hoạt để tránh tình trạng nơi thừa, nơi thiếu.
Người bị thu hồi nhà, đất ở nếu được bố trí tái định cư bằng nhà ở xã hội sẽ có đầy đủ quyền sở hữu như với nhà ở thương mại sau khi thanh toán đủ tiền mua nhà. Như vậy, căn nhà không chỉ là chỗ ở tạm thời mà trở thành tài sản thuộc quyền sở hữu đầy đủ của người dân.
Đô thị đặc biệt cũng có thể ban hành cơ chế ưu đãi để thu hút đầu tư, phát triển và quản lý nhà ở xã hội, nhà công vụ, nhà tái định cư, nhà lưu trú, nhà cho thuê cùng những loại hình phù hợp với từng nhóm dân cư.
Học bổng, học phí theo nhu cầu từng thành phố
Trong lĩnh vực giáo dục, đô thị đặc biệt có thể xây dựng chính sách học bổng và ưu đãi riêng cho người có năng khiếu, tài năng hoặc thành tích đặc biệt xuất sắc.
Người học các ngành, nghề trọng điểm có thể được thành phố hỗ trợ học phí. Danh mục ngành nghề và mức hỗ trợ sẽ do địa phương lựa chọn dựa trên nhu cầu nhân lực, thay vì áp dụng chung cho mọi nơi.
Người học, nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục còn có thể được hỗ trợ đi học tập, nghiên cứu hoặc thỉnh giảng trong và ngoài nước ở những lĩnh vực thành phố cần ưu tiên phát triển.
Các trường học cũng có thêm điều kiện đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị và xây dựng mô hình nhiều cấp học, trường chất lượng cao, trường tiên tiến hoặc cơ sở liên kết giáo dục. Một số trường cao đẳng trọng điểm có thể được đầu tư để đạt chuẩn khu vực, quốc tế.
Thành phố được đặt hàng các trường đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, viện nghiên cứu đào tạo nhân lực cho những ngành đang thiếu. Cơ chế này giúp chính sách học bổng, học phí và đào tạo gắn trực tiếp với cơ hội việc làm, nhu cầu phát triển của từng đô thị.
Có thể hỗ trợ chi phí ngoài bảo hiểm y tế
Người dân tại đô thị đặc biệt có thể được hỗ trợ chi phí phòng bệnh và một số khoản khám, chữa bệnh không thuộc phạm vi thanh toán của bảo hiểm y tế. Mức hỗ trợ, đối tượng và loại chi phí cụ thể sẽ do từng thành phố quyết định.
Đây là phần người dân được hưởng thêm ngoài chính sách bảo hiểm y tế hiện hành, giúp giảm các khoản phải tự chi trả khi khám chữa bệnh. Thành phố cũng có thể đầu tư hệ thống cấp cứu ngoại viện, xe vận chuyển người bệnh và hỗ trợ hoạt động của mạng lưới y tế các cấp.
Người có công với cách mạng trên địa bàn có thể được hưởng chế độ ưu đãi riêng ngoài chính sách chung. Các chương trình an sinh, phúc lợi xã hội cũng được phép mở rộng đối tượng và nâng mức thụ hưởng, tùy điều kiện của từng địa phương.
Người cao tuổi, người khuyết tật và nhóm cần trợ giúp sẽ có thêm cơ hội tiếp cận các cơ sở chăm sóc, nuôi dưỡng và dịch vụ xã hội. Thành phố được đầu tư phát triển hệ thống chăm sóc người cao tuổi, cơ sở trợ giúp xã hội theo nhu cầu dân số thực tế.
Như vậy, thay vì chỉ thực hiện mức hỗ trợ chung trên toàn quốc, đô thị đặc biệt có thể bổ sung chính sách cho nhóm dân cư có nhu cầu cao hoặc đang gặp khó khăn đặc thù.
Kiểm soát thực phẩm từ nơi sản xuất đến thành phố
Người dân cũng được bảo vệ tốt hơn trước nguy cơ mất an toàn thực phẩm. Thành phố có thể đầu tư hạ tầng, xây dựng cơ sở dữ liệu để theo dõi nguyên liệu và sản phẩm trong toàn bộ quá trình sản xuất, vận chuyển, phân phối.
Thông tin về thực phẩm sản xuất tại địa phương hoặc đưa từ nơi khác vào thành phố phải được cung cấp, chia sẻ để phục vụ truy xuất nguồn gốc. Cơ quan chức năng được xây dựng quy trình giám sát, cảnh báo và phản ứng nhanh khi phát hiện nguy cơ.
Cơ chế này giúp kiểm soát thực phẩm theo chuỗi, thay vì chủ yếu kiểm tra tại điểm bán. Khi xảy ra sự cố, thành phố có thể sớm xác định nguồn hàng, phạm vi ảnh hưởng, thu hồi sản phẩm và cảnh báo người tiêu dùng.